หมากบ้า หมากบ้า เป็นเกมการเล่นอย่างหนึ่งของชาวชนบท ในจังหวัดนครพนมนิยมเล่นในหมู่ของเด็กโตทั้งชายและหญิงโดยใช้หมากบ้า (เมล็ดของไม้มะค่าโม
ซึ่งมีฝักคล้ายจะตอแต่ใหญ่มาก ) เป็นอุปกรณ์การเล่น ลักษณะการเล่นหมากบ้าจะคล้ายการเล่นโบว์ลิ่งแต่ไม่ได้นับคะแนนเหมือนโบว์ลิ่ง การเล่นหมากบ้าจะใช้หมากบ้าจำนวนหนึ่งที่ผู้เล่นลงทุนตั้งเรียงกันไว้เป็นแถวหน้ากระดาน แล้วใช้หมากบ้าที่เป็นอีเคยยิงไปถูกหมากบ้าที่เรียงอยู่ให้ล้มหมากที่ล้มจะเป็นรายได้ของผู้ยิง ดังนั้นการเล่นหมากบ้าจะเป็นที่ใช้ความสามารถในการยิงให้แม่นยำ ซึ่งวิธีการยิงนั้นจะอธิบายในลำดับต่อไป การเล่นหมากบ้านิยมเล่นในหมู่บ้านที่มีถิ่นฐานอยู่ตามริมแม่น้ำโขง เนื่องจากหาหมากบ้าได้ง่ายเพราะในฤดูน้ำหลากหลายบ้าจะไหลลอยตามน้ำโขงมาจำนวนมาก เมื่อคลื่นลมซัดเข้าฝั่งชาวบ้านก็จะพากันลงไปเลือกเก็บเมล็ดที่สวย ๆ กลมมนไม่มีตำหนินำมาเป็นอุปกรณ์การเล่นอย่างสนุกสนาน ปัจจุบันไม่มีให้เห็นอีกแล้วเนื่องจากไม้มะค่าโมงเริ่มหายากและไม่ปรากฏเห็นหมากบ้าไหลมาตามน้ำเหมือนในอดีต การเล่นหมากบ้าหายไปโดยปริยาย
อุปกรณ์ในการเล่นหมากบ้า หมากบ้าที่จะลงทุนเรียกว่า กุ้ม ถ้าลงทุนคนละ 2 หมาก ก็เรียกว่า 2 กุ้ม หมากบ้าที่ใช้เป็นหมากดีด อีเคย ถ้าอีเคยใดเมื่อดีดไปแล้วหมุนดีไปถูกกุ้มที่เรียงอยู่ล้มทั้งหมดบ่อย ๆ ถือว่าอีเคยหมากนั้นดี เรี่ยกว่า อีตะ
เส้นกุ้ม 1 เส้น และเส้นยืดดีด 1 เส้น โดยให้ห่างจากเส้นวางกุ้มประมาณ 4-5 เมตร
การลงกุ้ม (ลงทุน) มีชื่อเรียกเฉพาะดังนี้
อีเดียด หมายถึง ลงตาละ 1เ (มล็ด)
อีที หมายถึง ลงตาละ 1 หมาก แต่ละค่าเท่ากับ 2 หมาก
การวางหรือตั้งกุ้ม
ขั้นแรก จะวางเป็นแถวหน้ากระดาน โดยหันเหลี่ยมเล็กไปหาผู้ดีด (ดังรูป)
ขั้นตอนต่อไป ถ้ามีผู้ดีดถูกกุ้มล้มไปมากเหลือจำนวนกุ้มน้อย จะตั้งหรือวางกุ้มด้านหน้ากว้างของหมากบ้าเข้าหาผู้ดีด เรียกว่า แบ้ ดังรูป
การดีดอีเคยไปใส่กุ้ม เรี่ยกว่า แบ่น หมายถึงการดีดหรือยิงหมากบ้าที่เป็นอีเคยให้หมุนไปกระทบหมากบ้าที่เรียงเป็นแถว (กุ้ม) ให้กระเด็นชนกันจนล้มลงให้มากที่สุด
จำนวนผู้เล่น เล่นก็ได้ แต่ต้องลงกุ้มให้มาก อาจมากถึง 3-4 กุ้ม (หมาก) เล่นหลายคน 3-5 คน ก็นิยมเล่นเพราะมีจำนวนคนมากก็จะลงกุ้มน้อย
วิธีการเล่น กำหนดกติกาในการเล่น คัดหาผู้ที่จะเล่นก่อนโดยการจับไม้สั้นไม้ยาวหรือดีดหมากบ้าไปใกล้เส้นที่สุดก็ได้ตามแต่จะตกลงกัน เมื่อคัดหาผู้เล่นเรียงตามลำดับได้แล้วก็ลงกุ้มตามที่ตกลงกันเช่น 1 กุ้ม 2 กุ้ม หรือ 3 กุ้มก็ได้ วางกุ้มโดยเรียงด้านเหลี่ยมเล็กหรือด้านข้างของหมากบ้าเข้าหาผู้เล่นเป็นแถวหน้ากระดานช่วงห่างกันประมาณ 4-5 เซนติเมตรตามแนวเส้นที่ขีดไว้ ผู้เล่นคนแรกใช้นิ้วชี้ของมือทั้งสองดีดหมากบ้า (อีเคย) ให้หมุนไปชนหมากบ้าที่วางเรียงกัน โดยยืนอยู่ห่างจากแถวหมากบ้าที่เรียงไว้ประมาณ 4-5 เมตร ถ้าดีดไปกระทบหมากบ้าล้มกี่หมาก็เอาเป็นสมบัติของตนได้ ส่วนอีเคยที่ยิงไปตกอยู่ที่ใดก็ปล่อยไว้ตรงนั้นก่อนเพื่อยิงกลับอีกในรอบที่ 2 (ถ้าดีดไปรอบแรกไม่ถูก็รอยิงรอบ 2 อีกเช่นเดียวกัน) เมื่อดีดไปครบทุกคนแล้ว อีเคยของใครตกไปไกลก็ให้ผู้นั้นดีดไปหากุ้มก่อนแล้วคนไกลรองลงมาดีดเป็นผู้ที่ 2-3 เรื่อย ๆ ไป ส่วนคนที่อีเคยตกใกล้เส้นที่มีอีกุ้มเรียงอยู่ให้ดีดเป็นคนสุดท้ายแต่ก็ให้สิทธิ์ดีดกระแต้ คือดีดไปทางแถวตอนให้ล้มหมดก็ได้ ในขณะดีดดีเคยไปนั้นถ้าอีกเคยยังไปไม่ถึงกุ้มที่เรียงอยู่ แต่กุ้มบังเอิญล้มก่อน เรียกว่า ล้มลัด จะไม่ได้กุ้มนั้นต้องตั้งใหม่และดีดใหม่ได้ ในขณะดีดไปนั้นคู่ต่อสู้มีสมาธิก่อกวนสมาธิผู้ที่กำลังจะดีดได้โดยใช้คำพูดต่างๆ นานา เช่น จุ๊บหีแมว ช้างๆ ระวังเสือ เป็นต้น ผู้เล่นต้องมีสมาธิไม่ตื่นเต้นกับเสียงก่อกวน ถ้าผู้ดีดทั้งหมดดีดครบแล้วแต่หมากบ้าที่เป็นอีกุ้มเหลือ 2-3 มาก ถือว่าจำนวนหมากที่เหลือเป็น กางกวง กางกวง หมายถึงของส่วนกลาง จะลงกุ้มเพิ่มได้อีกหรือไม่ลงก็ดีดเอาส่วนที่เหลืออีกรอบใหม่
การเล่นหมากบ้า เด็กผู้หญิงก็เล่นได้แต่จะอนุโลมการดีดไม่ให้หมุนเหมือนผู้ เรียกว่า บ้าแหละ หรือ อีซัด คือดีดไปทางนอนในส่วนแบนของหมากบ้า เคลื่อนไปตามลานดินขนกับอีกุ้มที่เรียงไว้ กติกาอย่างอื่นเหมือนกับเด็กผู้ชายเล่น
ประโยชน์ที่ได้จากการเล่นหมากบ้า ความสนุกสนานเพลิดเพลินผ่อนคลายอารมณ์ ความสามัคคีในหมู่คณะ การรู้จักกฎ กติกา รู้แพ้รู้ชน การใช้ประสาทตาประสานสัมพันธ์ประสาทมือ การสืบทอดวัฒนธรรมพื้นบ้าน | 
